Lengua Kayapó (Mebêngôkre)
La lengua Kayapó (Mebêngôkre) pertenece a la familia lingüística Jê, tronco lingüístico Macro-Jê. Es una lengua analítica con predominio de palabras monosilábicas
Existen diferencias dialectales entre los grupos originadas por divisiones históricas, pero la lengua unifica a los Kayapó como parte de una cultura común.
Es rica en tradición oral, lo que ha permitido transmitir por generaciones sus historias y mitos.
La oratoria es una práctica social valorizada, los kayapó son los que hablan bien, "bonito" (kaben mei) en oposición a todos los grupos que no hablan su lengua.
El grado de conocimiento de los Kayapó del portugués varía entre los diferentes grupos de acuerdo a la antigüedad del contacto y al grado de aislamiento en el que cada grupo se encuentra.
|
Tomado del vocabulario escrito por Alexandre de Souza Barbosa: Giraldin, Odair. Cayapó y Panará: lucha y supervivencia de un pueblo Jê en el centro de Brasil. Campinas: Ed. de la Unicamp, 1997. p. 147-68.
| Kayapó | Español | Portugués |
|---|---|---|
| Kayapó | Español | Portugués |
| acê | airado | bravo |
| acê | rayo | raio |
| acênón | manso | manso |
| açôt, ançôt | algodón | algodão |
| açuaká | mortero | pilão |
| adenakén | conducto | cachimbo |
| aín | excremento | excremento |
| ainnicôp | mosca | varejeira |
| akiô, ankiô | caliente | quente |
| akô | caja | caixa |
| akókó | ruido | barulho |
| akrêkrê | grano | cisco |
| ambrendá | dos | dois |
| ámpiâ | ave de patas rojas | seriema |
| ampió | ceniza | cinza |
| ampiô | sangre | sangue |
| ampiôtí | genipapa (árbol) | jenipapo |
| ampô | jatobá (árbol y fruto) | jatobá (árvore e fruta) |
| amprê | Scaptotrigona postica, abeja | mandaguari, abelha |
| ançô | ratón | rato |
| ançuti. Amschui amsiti Ansiti | estrella | estrela |
| anká | deforme | disforme |
| ankán | serpiente | cobra |
| ankêuacê | mangaba, fruto | mangaba, mangabeira |
| ankiô | pecarí | queixada |
| ankiókuká | arena caliente | areia quente |
| ankô | piojo | piolho |
| ankrê | armadillo | tatu |
| antó | nhambu, pájaro | nhambu |
| apánápiâ | azul | azul |
| apát | serpiente de cascabel | cascavel |
| apêmán | cerca | perto |
| apéne | lejos | longe |
| apépén | mucho | muito |
| apiákâ | enredadera | imbé (cipó) |
| aréne. Arená | fumar, tabaco | fumo, tabaco |
| atãimótó | entero | inteiro |
| atâtôt | derecho | direito |
| atóme | arma | arma |
| bokuató | deseo | desejo |
| bôkuató | dispuesto | vontade |
| burubú | hoyo donde se asa la carne | cova onde é assada a carne |
| çaaci | asa | asa |
| çacê | niño | ninho |
| çacêinkô | calavera | cabaça |
| çací | cresta | crista |
| çaké | alisado | rebojo |
| çakê | concha | casca |
| çakén | poción, pozo grande | poção, poço grande |
| çakênán | narigudo | narigudo |
| çakepô, çakepôa | asociar | assoviar |
| çakiáma | tú | teu |
| çakiát | boquilla,pico | bico |
| çakiát | brasa | brasa |
| çakiát | mentón | queixo |
| çakiãt | carbón | carvão |
| çakô | viento | vento |
| çakré | axila | sovaco |
| çâkrê | abierto | aberto |
| çâkrê | hocico | focinho |
| çâkré. Chacaré | nariz | nariz |
| çakrít | estornudo | espirro |
| çakú | vestir | vestir |
| çakuá | boca | boca |
| çakuá | labio | lábio |
| çakuá | puerta | porta |
| çakuáinán | boca grande | boca grande |
| çakuápú | boca pequeña | boca pequena |
| çampá, çámpy | cola | rabo |
| çampancê | barba | barba, barbudo |
| çampanón | sordo | surdo |
| çampánón | bruto | bruto |
| çámpápén | adivinar | adivinhar |
| çampátêt | juzgado | ajuizado |
| çampôatún | tocino | toucinho |
| çampy | cola | cauda |
| çancou | baba | baba |
| çancryt | traqueteo | chocalho |
| çankô | escupir | cuspir, cuspo |
| çankôtén | babear | babar |
| çankrékâ | suspirar | suspirar |
| çankrí | saltar | pular |
| çãoacin, çóancín | vomitar | vomitar |
| çapací | sudor, columna vertebral | suã, espinha dorsal |
| çapáia | azada | enxada |
| çapancê | bigote | bigode |
| çâpé | fragancia | cheiroso |
| çarê | raíz | raiz |
| çârutí | hormiga | formiga |
| çâtí | maní | amendoim |
| cê | línea | linha |
| cê | vena | veia |
| cêcê | araña | aranha |
| cêkríta | planta trepadora de raíz comestible. | jacutupé |
| cenákêkê | desear | desejar |
| cicí | dulce | doce |
| cimamapikuí | no traigas | não trazer |
| cimamuí | después | depois |
| cinakôkô | escarabajo | besouro |
| cinín | seco | seco |
| cinnankô | diarrea | diarréia |
| cióió | mariposa | borboleta |
| cipuça | mal olor, sabor muy fuerte. | catinguento |
| citón | tía | tia |
| çô, unkué | amargo | amargo |
| çôá | ágrio | azedo |
| çoçutén | farol | faro |
| çôióp | flujo | defluxo |
| çuá. Chuá chua | diente | dente |
| çuácêpé | cazador | caçador |
| çuáín | goma | gengiva |
| cuakré, kré | fosa | cova |
| çuánéntókót | hablador | falador, tagarela |
| çuánéntópé | enredado, intrigante. | enredeiro, intrigante |
| çuanká | perezoso | preguiçoso |
| çuankôpót | placenta del parto | parto (secundinas) |
| çuánón | desdentado | desdentado |
| çuçô | gente mala | ruim, gente |
| çuióp | cebo | isca |
| çukiá | dedo | dedo |
| çukiatú | escorbuto | escorbuto |
| çukié | omoplato | omoplata |
| çukiómán | escribir | escrever |
| çukôkô | casco | casco |
| çukôt. Chúcoto chucóto | pecho | peito |
| çukré. Chuceré chiccré | oreja | orelha |
| çukréçuákré | oído | ouvido |
| çukrenián | lagarto | calango |
| çuktú | articulación | articulação |
| çukún | humo | fumaça |
| çuncê | leche de mujer | leite de mulher |
| çuncê | busto femenino | mama |
| çuncêkiânakót, piuntué. Itpentié iprontuaria | moza, doncella | moça, donzela |
| çuncêpó | vieja | velha |
| çunçôp | sarna | sarna |
| çunkiôt | garganta | goela |
| çunkiôtú | charlar | papo |
| çunkretón | arbusto silvestre de frutos dulces amarillos. | gabiroba |
| çuntót | idioma | língua |
| çuntót | ombligo | umbigo |
| çuóto | ancla | poita |
| çuótó | pescar | pescar |
| çupín | trepar | trepar |
| çutékiát | adulto | adulto |
| çutín | pesado | pesado |
| çutón, citón, xitón | tío | tio |
| çuún | masculino | macho |
| çuunxinunxí. Schaninsischumá | gallo | galo |
| cykiá | mano | mão |
| cykiápópó | aplaudir | bater palmas |
| cykôkô | uña | unha |
| cyncy | reír | rir |
| cyncykiôkiô | risa | risada |
| cynkô, cykô | carcoma | caruncho |
| cytupô | ave de 39 cm, cabeza violeta. | saracura |
| hitócrít | langosta | gafanhoto |
| i, íre, iguir | píldora | comprido |
| iáká | claridad | claridade |
| iáká | día | dia |
| iaká imputiapató | mañana | manhã |
| iákiáma | mi | meu |
| iámpiôató | enfermedad | doença |
| iankôçô | inundación | enxurro |
| iápempré | triste | triste |
| iáprempé | entristecer | entristecer |
| iápuçámpapót | recordar | lembrar |
| iápuçán, timâkâa | parar | parar |
| iápukôt | vida | vida |
| iápúng | descender | descer |
| iápupô | aparecer | aparecer |
| iáputó | cambiar | mudar |
| iáputó | volar | voar |
| iápytú | panzón | barrigudo |
| iátêçampánón | olvidar | esquecer |
| iatêpetukô | peligro | perigo |
| iató | brote | broto |
| iátó | desembarcar | desembarcar |
| iátó! | afuera! | fora! |
| içáátóómám | tizón | tição |
| içáme | erguido, erecto. | ereto, erguido |
| icê | vejiga | bexiga |
| icê | vulva | vulva |
| icêêmán | entrar | entrar |
| icí | semilla | semente |
| içôa | surubí (pez) | surubi |
| içontakaiê | levantar tarde | levantar tarde |
| içôto | garrote | porrete |
| icry | leña | lenha |
| icry. Fogo itchiú | fuego, hoguera | fogo, fogão, fogueira |
| icryamatiká | asar | assar |
| içuámán | sumergirse | mergulhar |
| içuánó | cambiar los dientes | mudar os dentes |
| içuêmán | lavar | lavar |
| içumpit | rugido | urrar |
| içún | sabías | sabiá |
| iêumatí | pato | pato |
| iinguuê | nacimiento | nascimento |
| iiúpintín | soñar | sonhar |
| iká | tos | tossir |
| íkâ, ikâa | gritar | gritar |
| iké, ptukô | cuero | couro |
| ikén | molleja | moela |
| ikián | abeja de color negro | arapuá |
| ikiánnacê | agutí | cutia |
| ikíh, kir, namukíh. Kiúti | frío | frio |
| ikít | angosto | estreito |
| ikô | mono | macaco |
| ikó, inkó | húmedo | molhado |
| ikôçún | abeja (especie) | mandaçaia, abelha |
| ikón | rodilla | joelho |
| ikón | hombro | ombro |
| ikón, ikrê | cadera | quadril |
| ikpún | atrás | costa, dorso |
| ikró | malo | ruim |
| ikuá | frente | testa |
| ikuâ | pedo | peidar |
| ikuemán | caminar | caminhar |
| ikxí | cráneo | caveira, crâneo |
| imaçapô | desnudo | nu |
| imóiámpápa | coraje | coragem |
| imótó | tomar | levar |
| impá, tukê | estómago | estômago |
| impá. Itú | vientre | ventre |
| impó, mpó. Impó | ciervo | veado |
| impótí. Impoti | ciervo | cervo |
| impótu | bolsa | saco |
| impú | pene | pênis |
| impúará. Itpe impuaria | hombre | homem |
| impút | nuca | nuca |
| impút. Impudé | cuello | pescoço |
| in, cin. Jóbo | carne | carne |
| inakrét | lengua, idioma | íngua |
| inán | grueso | grosso |
| inán, nan, ti, pó | grande | grande |
| inán, tepinán | árbol de gran porte | jaú |
| inánpé | árbol de gran porte con flores amarillos. | jaú amarelo |
| incêp | murciélago | morcego |
| indenakanhón | desfloración | defloramento |
| indió, psunkô | cerrado | cerrado |
| inguuán | parir | parir |
| inhánhán | flor | flor |
| inkí | odiar | odiar |
| inkí | enojo | raiva |
| inkiá | paca. mamífero roedor | paca |
| inkiêto | hambre | fome |
| inkô | arroyo | córrego |
| inkô | laguna | lagoa |
| inkô, nkô. Incó | agua | água |
| inkôço. Incoja | espíritu, licor espirituoso | cachaça |
| inkôkré | foso | poço |
| inkôkrê | corazón | coração |
| inkômán | beber agua | beber água |
| inkôtókót | fuente | fonte |
| inkré | escroto | escroto |
| inkré | huevo | ovo |
| inkré. Icria | muslo | coxa |
| inkué | ciénaga | atoleiro |
| inkué | pantano | brejo |
| inkúe | llorar | chorar |
| inkún. Impantsa | lástima | pena |
| innín | enjuagar | enxugar |
| inniókuacê | no hay peligro | sem perigo |
| inôci | costilla | costela |
| inpén | miel | mel |
| inpençú, inpennunçú | abeja | abelha |
| intá | llover | chover |
| intá | lluvia | chuva |
| intán | carpincho | capivara |
| intié, intiérá. Intiera | mujer | mulher |
| intó | cara, rostro. | cara, rosto, fisionomia |
| intó | pichón | filhote de ave |
| intó | abeja (especie) | mambucão, abelha |
| intó, ntó. Intó | ojo | olho |
| intóçó | párpado | pálpebra |
| intóçôkín | ceja | sobrancelha |
| intóketín | dormir | sono |
| intókóçúme | cocodrilo | jacaré |
| intókrê | barranco | barranco |
| intokré, intonó | ciego | cego |
| intómampán | loco | doido, louco |
| intónó | tuerto | caolho |
| intóuçú | parche, mancha. | remela |
| intunnacê | caracol | caramujo |
| iô | grava | cascalho |
| iô. Pedra keni | piedra, cantera | pedra, pedreira |
| iókâa | hundir | afundar |
| iókêtupô | demorar | demorar |
| iómamán, indióme, ió. Inrmú | arbusto | mato |
| iômontimpá | no responder | não responder |
| iómpampé | gato | gato |
| iómpanpépán | gatito | gatinho |
| ióntué | niño pequeño | criancinha |
| ióp. Robu | cachorro | cachorro |
| iópaçán | nutria gigante | ariranha |
| iópacê | nutria | lontra |
| iópô | traer | trazer |
| iópticuá, çuácêpé | perro bueno | bom cão |
| ípa (paroxítono) | cuerno | chifre |
| ipá. Ipa ípá | brazo | braço |
| ipá. Ipáá | pie | pé |
| ipáa | planta del pie | sola do pé |
| ipáa, ipáá | camino | rasto |
| ipán | hijo | filho |
| ipâre | corneado | chifrada |
| ipencê | cera | cera |
| ípia | alto | alto |
| ipintó | esconder | esconder |
| ipió | aburrido | chato |
| ipió | corto | curto |
| ipõ | llama | labareda |
| ipút | mono aullador | guariba |
| ipút | uno | um |
| iputukô | nube | nuvem |
| ité | canela | canela, tíbia |
| ité | paja | canudo |
| ité | hueso | osso |
| ité, ikrén | pierna | perna |
| itó | desaparecer | sumir |
| itóómán | bailar | dança, dançar |
| itóuacê, tóuacê | templo, danza | pagode, dançar |
| itú | césped, hierba | capim |
| itumán | orinar | urinar |
| iúçô | marchito | murcho |
| iúçupín | subir | subir |
| iúmokâ | responder | responder |
| iundé | atravesar | atravessar |
| iundê | compadre | compadre |
| iundêkúa | comadre | comadre |
| iúnguêitá | llovizna | garoa |
| iúnhó | roncar | roncar |
| iúnín | inclinarse | enxuto |
| iúnky | triste | dó |
| iunó | lleno | cheio |
| iúnóinkô | flujo completo | córrego cheio |
| iúnunté | madrugada | madrugada |
| iúpít | tormenta | trovoada |
| iútât, iútôt, iúktôt, iútáicí | sol | sol |
| iutén | caer | cair |
| iútén | correr | correr |
| iútén | inteligente, | esperto |
| iútó | escapar | fugir |
| iútó | saltar | pulo |
| iútó | salir | sair |
| iútó | zapateado | sapatear |
| iútó, iáputó | vuelo | vôo |
| iútú | batata | batata |
| iútú, icê, içôu | orina | urina |
| iútú, ipintó. Itú | morir | morrer |
| káaçôa | hacer | faca |
| kakê | prado | campina |
| kâkiâ | dorado (pez) | dourado (peixe) |
| kâkiâ | peine | pente |
| kakián | bajar | baixo |
| kamiçakuá | puerta abierta | porta aberta |
| kanankón | papaya | mamão |
| kannampiôpiô | púrpura | roxo |
| kapaxuá | sal | sal |
| kápóa | pez de agua dulce | piracanjuba |
| kaputún, taputún | viejo | velho |
| katétét. Macacá cacatéta | blanco | branco |
| katitê | garrapata | carrapato |
| kbú, kubú | pasear | passear |
| kêkê | buitre | urubu |
| kêkêintó | buitre, pichón de | urubu, filhote de |
| kêôkrít | rostro | cará |
| kêuacê | cerdo | porco |
| keuacêpán | lechón | leitão |
| kéupió. Kiapio | sombrero | chapéu |
| kêur | hacha | machado |
| kián. Icrián | cabeza | cabeça |
| kiançú, kôçúpán | pulga | pulga |
| kiánindé | rápido | corredeira |
| kiánnón | cabezón | cabeçudo |
| kiánpô | accidente | cãs |
| kiántú | cuñado | cunhado |
| kiátápenkiá | ponerse | calçar |
| kimpá | derribar | derrubar |
| kimpá | arresto, encarcelamiento | prisão, aprisionamento |
| kin, ikin. Iquim | cabello | cabelo |
| kióçúpa | tragar | andorinha |
| kiôkín | aguja | agulha |
| kiókió | hurón | irará |
| kitaçãoén. Kitaschá | burro | burro |
| kitacê, kitaçâ. Iquitachó iquitacho | caballo | cavalo |
| kitatí | enfermo | doente |
| kitatí | fiebre | febre |
| kiút | tapir | anta |
| knópô | limpio | limpo |
| koatámastuarê | veneno vegetal | veneno vegetal |
| koatápypy | buscar | buscar |
| koatátukú | cosecha | colheita |
| koêmán | mierda | cagar |
| kôiôt | termita | cupim |
| kôkôt | tábano | mutuca |
| kokrípiâ | suegra | sogra |
| kópacê | remo | remo |
| kóramán | ayer | ontem |
| kótita | herida | ferida |
| kôxí | grillo | grilo |
| kré | fosa | cava |
| krénón | raso, lugar raso del río poco profundo | rasoura, lugar raso do rio |
| kréntíne | jabuticaba (árbol nativo) | jabuticaba |
| kréntót | año | ano |
| krépôpô | puntada (dolor) | pontada (dor) |
| kretót | saco | sapo |
| krikrí | árbol con frutos grandes y dulces | araticum |
| krin | melena | crina |
| ksuçoâ | naranja | laranja |
| ksué | tortuga | cágado |
| ksuké | piraña | piranha |
| ksukié | pacú. pez de agua dulce | pacu |
| kúa | mandioca | mandioca |
| kuaácytê | aprender | aprender |
| kuáçô | palmera | buriti |
| kuánán | parpadear | piscar |
| kuánháp | guayaba | goiaba |
| kuatã iâ | ayudar | ajudar |
| kuatámunató | curar | curar |
| kuká | arena | areia, areião |
| kuká | playa | praia |
| kukiáto | cacerola | panela |
| kukré | aldea | aldeia |
| kukré. Uncuã | casa | casa |
| kukút | calabaza | abóbora |
| kun | abeja, especie no muy agresiva. | benjoí (abelha) |
| kuticê | coatí | quati |
| kutití | paloma | pomba |
| kutó | coco | coco |
| kutó | palmera que alcanza los 25 m. de altura | macaúba |
| kutuím | anzuelo | anzol |
| kutuíncê | línea de anzuelo | linha de anzol |
| kypa. Cupa (ciupa) cúpa | tierra | terra |
| mahán | ñandú | ema |
| mâkiá, mukiá, imamuçón | querer | querer |
| manniá | no | não |
| mirim | oso hormiguero | tamanduá |
| môcê, môcy | maíz | milho |
| mópenkiá | camisa de hombre | camisa de homem |
| nacicí | sabroso | gostoso |
| nakrit | luz | leve |
| namím | mentira | mentira |
| nançuá | saludables | são, sadio |
| nansuê | gordo | gordo |
| napiá | jaguar, puma | onça |
| napiápán | ave galliforme. | jacutinga |
| napupiâ | saber | conhecer |
| ninín | vacío | vazio |
| ótapupô | extraer miel | melar, tirar, extrair mel |
| páá. Iunquatú | cama | cama |
| paçamán, iúçán | levantar | levantar |
| pacikiôkiô | débil | fraco |
| pacitôt | fuerte | forte |
| paçuêpakrémán | lavar en el río | lavar no rio |
| pakáu | banana | banana, bananeira |
| pakiát | talón | calcanhar |
| pakón | beber | beber |
| pakón | ave de unos 31 cm | jaó |
| pakré | sobrino | sobrinho |
| pakré. Pupti | rio | rio |
| pakuçú | codo | cotovelo |
| pakuêmán | ir | ir |
| pan | delgado | fino |
| pan, pú. Ipauré ipansé | pequeño | pequeno |
| pan, tmampé, temampé. Impeim | bien | bom |
| panatá. Panatá | harina | farinha |
| pánge | calor | calor |
| panhót | dormir | dormir |
| panpé | zorro | raposa |
| pâr | muro | parede |
| pâr | remedio | remédio |
| pâtê | agricultura familiar | coivara |
| pê | mate | cuia |
| pêín | raspadura | rapadura |
| pêiténtén | pleco (pez) | cascudo (peixe) |
| pekê | perdiz | perdiz |
| penkô | caña | cana |
| pennón | mudo | mudo |
| pépét | suave | mole |
| pêr. Poré (Pêr leia | palo | pau |
| pinnakipión | frazada | cobertor |
| pinnapinnín | copular | copular |
| pínpiâ | marido | marido |
| pipré | magro | magro |
| pipré, ticinín | secar | secar |
| pir | camino | caminho |
| piúntuará | hombre joven | moço |
| piúntué, téprín, iprínra. Pintué | chico | menino |
| pôk | canoa | canoa |
| pôkiá | género | genro |
| pomancí, pomanxí | mosquito | borrachudo (mosquito) |
| pómánx, koçuátét | mosca doméstica | mosca doméstica |
| pôr | rama | ramo |
| póraçô. Parachó | hoja | folha |
| pranxí. Anta fêmea = pranxí kiút | femenino | fêmea |
| prenxê | coito | cópula |
| prépet | avispa | marimbondo |
| priará | chica | menina |
| prinnhón | fibra vegetal | embira |
| prió | cadena | corda |
| priticy | castor | mamona |
| ptámampé | alimento que acompaña la comida principal | jacu |
| ptémampé, ptemaçô | ave galliforme | mutum |
| ptentê | tarde | tarde |
| ptikô, ptukô | noche | noite |
| ptuá. Putuá: pturuá puturuá | luna | lua |
| ptuaçô | luz de la luna | luar |
| ptukô | correa | correia |
| pu | lobo | lobo |
| pu | granja | roça |
| púankákikô, púakákikô | papel | papel |
| puçú | mosca | mosca |
| puçú | mosquito | pernilongo |
| pukuá | cielo | céu |
| punó | bajar | abaixar |
| putinaçâín | carne de vaca | carne de vaca |
| putinaçáncê | leche de vaca | leite de vaca |
| putinacê | buey | boi |
| putinacêkián | becerro | bezerro |
| putinaxô, putinaçâ. putinauchá | vaca | vaca |
| skotén | especie de abeja | jataí (abelha) |
| taimópián | amorío | namoro |
| taimunpé | maullidos | miados |
| tançê | arroz | arroz |
| tánpiâ | nieto | neto |
| tansuá | sangría | sangria |
| tansuá | barrer | varar |
| tánsuén, tansuê | herir | ferir |
| tapentikuá | guerrear | guerrear |
| tapininkikô | luchar | brigar |
| tapuató | descubrir | descobrir |
| tapuató | venganza | vingança |
| tapucê | ahorrar | poupar |
| tapuçí | poner | pôr |
| tapundé | nunca | nunca |
| tapúpiâ | abuela | avô |
| tapyndé | soltar | soltar |
| tatacê | frijol | feijão |
| tatúpiâ | abuela | avó |
| tékián | árbol medicinal | murici |
| temamián | jugar | jogar, arremessar |
| tén | hasta | até |
| tentént | agitar | tremer |
| tép. Teto: topú tépo | pez | peixe |
| tepacê | espina de pez | espinha de peixe |
| tépán | mojarra (pez) | lambari |
| tepanhó. Tapanio: cotú | negro | negro |
| tépanhó. Tapanió: cotú tapanho | negro | preto |
| terenêt | cuidar | coité [ou cuité] |
| tiapykôt | sanar | sarar |
| tiçáá | colocar | colocar |
| tiçâa | guardar | guardar |
| tiçakê | cortar | cortar |
| tiçakê | arar | lavrar |
| tiçakión | aconsejar | aconselhar |
| tiçakión | consejo | conselho |
| tiçakô | explotar | soprar |
| tiçákrê, kaçúkiápo | abrir | abrir |
| tiçamán | vigilar | vigiar |
| tiçámpê | abrazar | abraçar |
| tiçán | levantado | levantado |
| tiçáném | imitar | arremedar |
| tiçanín | suspender | suspender |
| tiçantó | mandar | mandar |
| tiçapiô. Zapio | casarse | casar |
| tiçápô | encender | acender |
| tiçápôpô | redondear | arredondar |
| tiçapôpô, tiçutóó | coser | costurar |
| tiçapú | herir | machucar |
| tiçápú | puñetazo | murro |
| ticê | respirar | respirar |
| ticepiú | retener | segurar |
| tiçômán, tiçôêman, tipiáçômán | mamar | mamar |
| tiçuácêêmán. Cubupapa | cazar | caçar |
| tiçuánácênató | cuidar, vigilar | cuidar, zelar |
| tiçuánén | desconfiar | desconfiar |
| tiçuánén | hablar | falar |
| tiçuçá | contar | contar |
| tiçuçuê | pedir | pedir |
| tiçumpún | mirar | olhar |
| ticykiápy | apretar | apertar |
| ticytâ | saber | saber |
| tihikót, tinkót | denegar | negacear |
| tíkâ. Unisi | madre | mãe |
| tikáá, tipô | quemar | queimar |
| tikámán | asado | assado |
| tikapián | amar | amar |
| tikcén | tocar la viola | toque de viola |
| tikêmán | hacer | fazer |
| tikén, tikêmán | atravesar | furar |
| tikiákê | peinar | pentear |
| tikón | tocar, echar | tocar, enxotar |
| tikondê | pellizcar | beliscão, beliscar |
| tikonkún | bulto | esbarrar |
| tikopián | estimar | estimar |
| tikôpián | enamorar | namorar |
| tikré | arrastrar | arrastar |
| tikré | cavar | cavar |
| tikré, tikrémán | plantar | plantar |
| tikú, tikrén, tikutikrén | masticar | mastigar |
| tikuçáamán | cocinar | cozinhar |
| tikucry | bordado | bordoada |
| tikucy | desbordar | esbordoar |
| tikúeman | remar | remar |
| tikúemán | andar | andar |
| tikukrén, cikukrén, tikrén | comer | comer |
| tikún | roto, romper | quebrado, quebrar |
| tikunkoamán, tiçunkuê. Schampua | trabajar | trabalhar |
| tikurciê | golpe | golpe |
| timaçônón | amansar | amansar |
| timâkâ | llamada | chamada, chamar |
| timâkré | sepultar | sepultar |
| timampánón | resistir | resistir |
| timançón. | pagar | pagar |
| timançuá | guiar | guiar |
| timanká, timançá, kuaná | acudir | acudir |
| timantikâr | desgarrar | rasgar |
| timatêt | encoger | encolher |
| timó, iúnó, panómán | tumbarse | deitar |
| timôaián | matadero | matalotagem |
| timôçakré | repartir | repartir |
| timoçô, timonçô | dar | dar |
| timoçón | ganar | ganhar |
| timópiampé | lento | vagaroso |
| timpá | agarrar | agarrar |
| timpá | escuchar | ouvir |
| timpákêkê, iámpákêkê | miedo | medo |
| timputakún | madrugar | madrugar |
| timuçakré | enseñar | ensinar |
| timuçón | recibir | receber |
| timuçúnkuátú, kuatáunçún | extender | estender |
| timuntó | redondo | redondo |
| timupián, timâçún | mostrar | mostrar |
| timutén | nado del pez | correr o peixe |
| tináiô | insultar | xingar, insultar |
| tinakrét | llenar | encher |
| tinakrét | tener suficiente | fartar |
| tinakrét | hincharse | inchar |
| tinamé | eliminar | arredar |
| tinanán | patada | coice |
| tinánán | oscurecer | escurecer |
| tinançá | chupar | chupar |
| tinanká | desdén | desdenhar |
| tinanká | recusar, rechazar | recusar, rejeitar |
| tinápón | barrer | varrer |
| tinapré | amarrar | amarrar |
| tinapré | asegurar | prender |
| tinaprê | juez | judiar |
| tináprê | castigar | castigar |
| tinápré, tinâprê | golpear | bater |
| tinárémán | desherbar | capinar |
| tinçá | pellizcar, pellizcar el pez | pinicar, beliscar o peixe |
| tinkiôtuçáa | polvo | poeira, pó |
| tinkó | mojar | molhar |
| tinkônópín | ahogar | afogar |
| tinsá | morder | morder |
| tinsáanhán | veneno de serpiente | veneno ofídico |
| tinugrê | resbalar | escorregar |
| tinukrê | rascar | coçar |
| tinunán | relámpago | relâmpago |
| tinunçê | adular | adular |
| tinunkiá | bromear | caçoar |
| tinunkiâ | brincar | brincar |
| tinunkiâ | mezclar | mexer |
| tinunkuê | ir a tientas | apalpar |
| tinuntuâ | lamer | lamber |
| tipáansôe | abrojo | estrepe |
| tipén | beso | beijar, beijo |
| tipén | olor | cheirar |
| tipén | oler | farejar |
| tipêpú, tapupêpy | tomar | tomar |
| típiâ | encontrar | achar |
| tipiatê | magullado | machucado |
| tipín | apagar | apagar |
| tipín | matar | matar |
| tipió | cubrir | cobrir |
| tipió | cerrar | fechar |
| tipô | fumar | fumar |
| tipó, tapupó | desatar | desatar |
| tiprémópín | acercar | abeirar |
| tiprémópín, kuaprémuçá | ligero, veloz | ligeiro, veloz |
| tipúe, kimpá | pegar | pegar |
| tiputampín | bofetada | dar pescoção |
| titú, tiçupiâ | cargar | carregar |
| titunçá | herir | doer, dor |
| titunómém | pescador | pescador |
| tiúaká | brillar | brilhar |
| tiuakuá | iluminar | alumiar, iluminar |
| tiuansuê | carnada | iscar |
| tiúató | tirar | tirar |
| tiúátó | arrancar | arrancar |
| tókót | cascada | cachoeira |
| tokré | tirar | puxar |
| tôkupá | girar la canoa | virar a canoa |
| tómanká. Intomarca | feo | feio |
| tompé. Itompeiparé itompéipãre | hermoso | bonito |
| toncinhón | guariroba (fruto) | guariroba |
| tónhót | pecarí | caititu |
| tópiâmani | lograr, engañar | lograr, enganar |
| tópimán, tikuató | disparar | atirar |
| topión | recolectar | ajuntar |
| tóputún | a tiempo | há tempo |
| tót | duro | duro |
| totún | gastado, usado | gasto, usado |
| tráko | vejiga natatoria | bexiga natatória |
| tuánsuê | anzuelo | fisgar |
| tupót | embarazada | prenhe |
| unkué | barro | barro |
| Veja chorar | lágrima | lágrima |
| Veja excremento | mierda | merda |
| Veja golpe | golpear | golpear |
| Veja pagodeira | fiesta | festa |
| vóçúm, uçúm. Usúm | padre | pai |
| xin | intestino | tripa, intestino |
| xinakarót | toro | touro |
| xinnampré | chicote de cuero para tocar animales. | relho |
| xinunxí ikré | huevo de gallina | ovo de galinha |
| xinunxí. Antovehú: Schuninsi | gallina | galinha |
| xitú | torcido | torto |